Een gevecht tussen herinneringen

Miep Oranje

– Miep Oranje van scholier tot V-frau –

Mijn vingers raken elk vel papier kort even aan, maar hebben nog niet gevonden waar ze naar zoeken. Tussen de dozen, kasten en stapels papier is er op de vloer nog net ruimte voor mijn voeten. De lades van de kast voor mijn neus tillen het gewicht van honderden namen. De namen van mensen met rimpels en grijze haren of die ze inmiddels al verloren zijn, maar net zoals ik hun schooltijd op het Baarnsch Lyceum hebben doorgebracht. Het archief is de enige plek in het nieuwe schoolgebouw waar het ruikt naar een verleden.

 Bij het zien van de jaren veertig worden mijn pupillen groter. Dit is de tijd waarnaar ik op zoek ben. Mijn arm zou een paar centimeter langer moeten zijn om tot achterin de lade te kunnen reiken waar haar naam zou moeten staan. Een flinke stapel moet ruimte maken om de rest naar voren te schuiven. Na even verder te bladeren stop ik. Daar staat met inkt, licht vervaagd, maar toch duidelijk in sierlijke letters geschreven: Oranje, Maria. Geboren 6 mei 1923 te Bloemendaal. Schooljaar ‘40/’41, ‘41/’42, hbs A.

Het is haar rapport dat ik in handen heb; Maria Oranje, roepnaam Miep. Dit is het meisje dat in de oorlog, net twintig jaar oud, bij het verzet gaat, maar nu ‘koerierster des doods’ wordt genoemd. Het meisje dat meer dan honderd verzetslieden zou hebben verraden en velen daarmee de dood in heeft gejaagd. Het meisje dat één groot mysterie is en dat vooralsnog blijft, aangezien ze sinds het einde van de oorlog spoorloos is. En waar net zoveel geruchten over bestaan als haar cijferlijst lang is.

Scholier

Miep Oranje zou nu 89 jaar oud zijn, mocht ze nog in leven zijn. Misschien denkt ze nog wel eens terug aan het ritje dat ze iedere dag op haar fiets naar school maakte. Ze was een half uur onderweg om vanaf haar huis op de Braamweg in Soest op de Stationsweg in Baarn te komen. Hiervoor moest ze het hele dorp door fietsen, waar ze pas in 1938 was komen wonen met haar vader, moeder en zus. Haar vader was stuurman in de koopvaardij en heeft tijdens zijn reizen veel van de wereld gezien. Aan boord van het Engelse barkschip ‘Beeswing’ van 1904-1906 leerde hij tijdens zijn eerste zeereis shanty’s zingen om het zware werk lichter te maken. Deze liedjes zong hij ook voor zijn kinderen, waarvan Oh Sally Brown (opname uit 1970 C.L. Oranje) er één van is. Zo sprak Miep van kleins af aan al een aardig woordje Engels. Het cijfer voor deze taal op haar rapport liegt er ook niet om. Een negen staat er op de lijst voor Engels genoteerd, zoals ook voor de vakken Nederlands, geschiedenis en aardrijkskunde. Een slimme meid die naast een zesje voor algebra en lichamelijke opvoeding alleen maar hoog scoorde. Hoewel ze sportief blijkbaar wat minder aangelegd was, stond ze wel bekend om haar bijzonder mooie benen. ‘Verder was ze niet zo’n ravissante schoonheid als de historicus Lou de Jong beweert’, vertelt een vriendin en naamgenote Miep Quelle uit Soest (schrijfster onder pseudoniem Mink van Rijsdijk). Ze had donkere haren, diepliggende ogen, smalle lippen en een hoekig gezicht. Het meest opvallende aan haar verschijning was dat ze nauwelijks wenkbrauwen had. ‘Deze tekende zij vaak bij met een potlood, maar dit pakte meestal niet zo charmant uit.’ Daarnaast viel Miep op de middelbare school op door haar zwijgzaamheid. ‘Ze was een teruggetrokken meisje dat nauwelijks aansluiting bij de overige leerlingen had’, zegt mevrouw L.G. Mesu die samen met haar eindexamen deed. ‘Ze ging haar eigen gang. Dat Miep Oranje in het verzet zat en daarna de kant van de nazi’s koos, heeft niemand in onze klas geweten. Je was jong en na het eindexamen zocht een ieder zijn eigen weg.’

Student

De weg van Miep Oranje na het lyceum leidde naar Utrecht. Hier begon ze in september 1942 op de Rijksuniversiteit aan de studie geografie, met een negen voor aardrijkskunde nog vers in het geheugen. In 1943 eisten de Duitsers van alle studenten onderstaande loyaliteitsverklaring te tekenen.

AfbeeldingStudenten moesten beloven niet deel te nemen aan de tegen de bezetting gerichte activiteiten, noch deze te steunen. De eis werd in heel het land vrijwel genegeerd en in Utrecht ondertekende slechts 12,6 procent de verklaring. Dit leidde er toe dat er vanaf mei geen colleges meer werden gegeven en de deuren van de universiteit werden gesloten. Zo weigerde ook Miep Oranje haar handtekening onder de loyaliteitsverklaring te zetten. Volgens haar zus Henderina Cornelia (14 februari 1911 – 7 maart 2001) was dit de aanleiding dat zij in de illegaliteit terecht kwam. Toch spreken medestudenten al tijdens haar studie achterdochtig over haar. Zoals mevrouw H.M. van der Weyde-Oudenaarden: ‘We waren voor haar gewaarschuwd. Dat betekende zoveel als; praat niet te veel met haar en zeker niet over de oorlog. We hadden het dan ook alleen maar over onze studie als we met Miep in gesprek raakten.’ Het wantrouwen tegen Miep Oranje was er blijkbaar al, maar wel ongegrond. Dit gevecht tussen herinneringen brengt een onzekerheid naar boven in de geschiedenis van Miep Oranje zoals er nog meer zullen volgen.

Verzet

Nu Miep niet meer studeerde hielp haar vriendin Miep Quelle haar aan een baantje als koerierster voor de Raad van Verzet. Het is inmiddels mei 1943 en na eerder al wat geheime klusjes voor Quelle gedaan te hebben, leek ze daar prima toe in staat. Quelle was zeer betrokken bij de illegaliteit aangezien vanuit haar ouderlijk huis de lokale verzetsgroep Rolls Royce opereerde. Edith is de naam waaronder Miep Oranje haar verzetswerk verricht en bekend komt te staan. Uit onderzoek van de rijksrecherche is naderhand gebleken dat zij ook de schuilnaam Netty de Graaf gebruikte. Onder drie namen ging Miep nu door het leven, maar kreeg zij ook meerdere gezichten?

De dag waarop volgens velen het kwaad geschiedde is 29 december 1943. In het St. Elisabeth klooster in de bossen van de Lage Vuursche werd een inval gedaan door de feldgendarmerie, Miep Oranje was ter plaatse met belastend illegaal materiaal op zak en werd gearresteerd. Ze werd overgegeven aan de Sicherheitsdienst en naar de gevangenis aan de Amstelveenseweg in Amsterdam gebracht. Hier kwam ze in cel D 2.6 terecht die ze deelde met Tineke Wibaut-Guilonard. In een brief uit 1995 gericht aan de onderzoeker De Jongste schreef deze vrouw: ‘Miep was angstig en hypernerveus. Al snel begon ze alles te vertellen. Ik kreeg uit haar verhalen de stellige indruk dat zij was betrokken bij het gewapend verzet. Een indruk die werd versterkt door het feit, dat haar Sacharbeiter dezelfde was als de mijne, namelijk Oelschlägel.’

Volgens Mieps celgenote was zij tijdens haar werk voor het verzet al gewaarschuwd voor deze man. ‘Hij werd mij beschreven als een uitermate charmante man (voor vrouwen) die goed Nederlands sprak en die beschikte over hypnotische gaven. Mijn instructie in deze was dan ook: ‘Kijk de man niet aan, praat langs hem heen.’’ Uit proces-verbaal van meerdere opgepakte SD-officieren bleek naderhand dat Miep Oranje na haar arrestatie als V-frau, vertrouwensvrouw, onder bevel van Oelschlägel is gaan werken: ‘Tijdens haar gevangenschap heeft Maria Oranje vrijwillig informatie verstrekt waarmee de SD het bestrijden van de illegaliteit in belangrijke mate kon worden bevorderd. Het archief van de Raad van Verzet, springstoffen en munitie kwamen zo in handen van de SD.’ De 20-jarige Miep Oranje nam vanaf het moment dat zij op vrije voeten kwam een dubbelrol aan.

Verraad

Hoewel de SD haar had vrijgelaten, vertelde ze aan haar verzetsvrienden het verhaal ontsnapt te zijn. Toen de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers (LO) op zoek was naar een secretaresse dachten zij, na aanbeveling door een betrouwbare medewerkster, in ‘Edith’ een geschikte kandidaat gevonden te hebben. Op de middelbare school had ze boekhouden geleerd en met een steno-typiste als zus kon ze goed stenograferen. Via ‘Hugo’, oftewel Teus van Vliet, de leider van de afdeling Zuid-Holland en een deel van Utrecht, waar ze voor werkte, werd ze bekend met veel geheimen van de LO, zoals contactadressen, wachtwoorden en locaties. Zo kon zij de ideale en vooral efficiënte verraadster spelen.

Er vielen zware klappen onder de LO-ers en in Het grote gebod, gedenkboek van het verzet in LO/LKP, staat dat op 8 augustus de omvang van de ramp duidelijk werd. Edith is op dat moment zes weken werkzaam als secretaresse. ‘Er waren overal in het land invallen geweest en tientallen illegale werkers gearresteerd. De SD moest wel over hele goede informatie hebben beschikt, informatie die alleen maar van heel dichtbij de top vandaan kon zijn gekomen. Er werden adressen overvallen die maar bij heel weinigen bekend waren! […] er móést een verrader zijn. Vele namen passeerden de revue en aan het eind van de rit bleven er twee over: de drukker Albert of Hugo’s secretaresse Edith, die toegang had tot vrijwel alle belangrijke gegevens en bijna net zoveel wist als Hugo zelf… Het viel hem uiteindelijk zwaar tot de slotsom te moeten komen dat Edith verantwoordelijk was voor de ramp, want er waren adressen overvallen die Albert nooit had gekend, maar zij wel. Aan toeval hoefde helemaal niet gedacht te worden. De SD was daarvoor veel te goed op de hoogte.’

Het was op diezelfde 8 augustus dat Cornelis Leendert Oranje zijn dochter voor de laatste keer sprak.

Afbeelding

Een maand later op, 7 september 1944, was het laatste officiële teken van leven. Volgens Duitse documenten is ze op die dag in dienst van het Duitse Rode Kruis getreden. In het tijdsbestek van 30 december ’44 tot 31 juni ’45 zou ze er een totaal bedrag van 421 gulden aan haar uitbetaald zijn. Verder bewijs en een locatie kon volgens onderzoek van het Rode Kruis om twee redenen niet achterhaald worden: er was geen standplaats bekend en SS-zusters werden niet opgenomen in de administratie. Het spoor loopt hier dood. Het vertrek naar Duitsland wordt bevestigd door een verklaring van een SD-officier, dezelfde waaruit bleek dat Miep als V-frau werkte: ‘Op voordracht van Oelschlägel werd Miep Oranje in verband met persoonlijke veiligheid als ‘zuster’ van het Duitse Rode Kruis naar Duitsland gestuurd.’

Vermist

De zus van Miep deed na de oorlog aangifte van vermissing. Haar vader krijgt in 1954 een brief van de directeur van het Rode Kruis toegestuurd en leest de woorden: ‘Helaas valt er nu niet veel meer aan te doen dan afwachten of nog eens iets van of over uw dochter zal worden vernomen. Actief zoeken is praktisch nu uitgesloten.’

Toch wordt er tot en met het jaar 1981, hoewel niet voortdurend, officieel onderzoek gedaan naar de verdwijning van Miep Oranje door o.a. de Nederlandse missie opsporing van vermiste personen na de oorlog, suchdiensten, rijksrecherche en de internationale recherche. Tot aan de dag van vandaag houden verschillende belangstellenden zich met het mysterie bezig.

In het bevolkingsregister van Soest is op 28 februari 1946 al bekend wat alle onderzoeken tot nu toe hebben uitgewezen. ‘Oranje, Maria; vertrokken met onbekende bestemming’.

Afbeelding

Dit artikel is tot stand gekomen m.b.v. het archief van het Nederlandse Rode Kruis, Museum Oud Soest en NIOD. De afbeeldingen mogen op geen enkele wijze gebruikt worden.

Advertenties
Dit bericht is gepubliceerd op oktober 25, 2011 om 12:02. Het’is opgeslagen in Zwijgen en getagd als , , , , . Markeer de permalink als favoriet. Volg hier alle reacties met de RSS feed voor dit bericht.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: